Geçmişten Günümüze Paranın Serüveni

İletişim teknolojilerinin hızla gelişmesi ve internet alt yapılarının dünyada hızla her yere ulaşmasıyla günümüzde itibari paralara alternatif olabilecek çok çeşitli paralar türedi. Hatta son dönemde en popüler olanlarına ‘kripto para’ diyoruz ve bunların kendilerine has blok zinciri dediğimiz bir alt yapısı ve alım-satım yapabileceğiniz borsaları da mevcut.

Emtia para, temsili para, itibari para, dijital para, sanal para, kripto para gibi çok çeşitli boyutlara uzanmış paraların bir kavram kargaşası yarattığı kesin. Bu nedenle temelde paranın ne olduğunu ve sonrasında kronolojik sırayla para çeşitlerine değinip hepsini tek tek ele alarak ilerlemek para çeşitlerini birbirinden ayrıştırmak adına daha faydalı olacaktır.

Para Nedir?

Para en basit anlamıyla bir değişim aracıdır. Mal ve hizmetlerin takasında kullanılan en yaygın araçtır ve dört temel işlevi bulunmaktadır. Bunlar: Değişim aracı olması, hesap ve değer birimi olması, değer biriktirme ve spekülasyon aracı olması ve iktisat politikası aracı olmasıdır.

1. Emtia Para

Değerini yapıldığı üründen alan paralardır. Bunlar borsalarda da gördüğümüz fındık, çay, bakır, tuz, demir gibi ürünlerdir. Örneğin Mayalar döneminde para olarak tuz kullanılırdı. Hatta asker maaşları tuzla ödenir tuza sahip toplumlar güce de sahip olurlardı. Tabi bahsettiğim tuz bugün sofranızda kullandığınız aşırı akışkan ve tamamen zararlı olan tuz değil aksine o dönemde sağlık alanında da kullanılan yeraltı kaynak tuzları, kaya tuzları ve himalaya tuzlarıydı. Ancak ne var ki tüm zamanlarda ve mekanlarda en sık kullanılan emtia para altın ve gümüş olmuş günümüze kadar da öyle süregelmiştir.

Altın ve gümüş evrende bulunan nadir elementlerdendir. Bu madenlerin oluşması için yüzlerce yıl, kozmik ölçülerde yüksek basınç ve sıcaklık gerekmektedir. Altın zehirli olmayan ve düşük sıcaklıklarda eritilebilen bir madendir. Aynı zamanda gümüş de düşük sıcaklıklarda eritilebilir ve kullanımı kolaydır. Ancak gümüşün altından sonra gelmesinin en büyük sebeplerinden biri gümüşün çabuk kararmasıdır.

M.Ö. Antik Mısır’da altının emtia para olarak kullanıldığı biliniyor. M.S. ‘ya baktığımızda ise Batı Roma İmparatorluğu döneminde de altın emtia paraların yaygın bir şekilde kullanıldığı görülür.

Bizans İmparatorluğu Dönemine Ait Emtia Para

 

2. Temsili Para

Emtia paralar değerli metallere dayandığından, üretim ve kullanım zorluklarından dolayı zamanla temsili paraya evrilmeye başlamıştır. Temsili para altın ve gümüş tacirleri ve bankalar tarafından karşılığında emtia para(altın, gümüş) olan ve sahibi tarafından istendiğinde emtia paraya çevrilebilen kağıt para, sertifika vb.’dir.  Basılan toplam değer karşılığında mutlaka altın ya da gümüş sabit olarak tutulurdu.

Günümüzdeki anlamıyla tarihteki ilk banknot olan Jiao-zi Çin’de Song hanedanlığı döneminde altın paralar ile birlikte kullanılmıştır.

Erken Dönem Bilinen İlk Banknot

3. İtibari Para

Birleşmiş Milletler Mali ve Finans Konferansında 44 ülkenin katılımıyla alınan bir kararla birçok ülke kendi para birimini Amerikan Dolarına bağlı itibari para birimi yapması ve Amerikan Dolarının da altına endeksli olarak devam etmesi kararlaştırılmıştır.

1971 yılında dönemin Amerika Başkanı tarafından Amerikan Dolarının Altın karşılığının bulundurulması zorunluluğu kaldırıldı. Ülkelerin günümüzde dolaşımda bulunan paralarının altın karşılığı bulundurma zorunluluğu yoktur. Amerikan Doları para arzının sadece %4.46’sının, İngiliz Sterlini’nin ise %4.05’inin altın karşılığı vardır.

Özetle itibari paralar altın ve gümüşe dayalı olmayan, düzenlendiği kurum tarafından taklit edilemeyeceği güvence altına alınmış, mal ve hizmet alışverişinde kullanılan paralardır.

4. Dijital Para

Dijital paralar kağıt paraların temsili olmakla birlikte elektronik ortamda saklanan ve transfer edilebilen paralardır. Günümüzde artık neredeyse fiziki olarak para görmemekteyiz çünkü iletişim alt yapılarının gelişmesi başta para olmak üzere birçok şeyi dijitalleştirdi. Para dediğimiz kavram teknolojik alt yapının ve iletişim teknolojilerinin hızla gelişmesiyle hızla soyutlaşmış ve  birçok yeni teknolojik açılıma neden olmuştur. Dijital para işlemleri merkezi bir güç ve otorite tarafından kontrol edilir ve şahısları ve kurumları korumada gizli bir göz gibi çalışır.

Dijital paralara verebileceğimiz en güzel örnek ‘PayPal’ olurdu herhalde. PayPal gerçek para birimine dayalı ve devletlerin yasal yükümlülüklerine uyumlu bir dijital paradır. Ülkemizde faaliyetleri bir yılı aşkın bir süre önce durdurulan PayPal’a alternatif olarak Papara, Param, İninal gibi yerli alternatifler geçtiğimiz bir yıllık süreçte pastadan pay almak adına pazarda rekabet ediyorlar.

5. Sanal Para

Sanal paralar da dijital para gibidirler ancak sanal paraların temsil ettikleri fiziksel bir gerçeklik yoktur. Sanal paralar dışındaki dijital paralar ise itibari kağıt paraları temsil ederler.

Amerikan Hazine Bakanlığı’na göre sanal para; “Gerçek paranın tüm özelliklerini taşımadığı halde, bazı ortamlarda para gibi kullanılabilen değişim medyasıdır”.

6. Kripto Para

Kriptografik para birimleri şifrelidirler ve güvenli işlem yapmaya, ek sanal para arzına olanak sağlarlar. Bununla birlikte hem dijital hem de sanal para birimi olmakla birlikte dijital ve sanal para birimleri gibi bir itibari paraya, otoriteye ya da kuruma bağlı olmayıp tamamen anonim ve başlı başına bir para birimidir.

İlk kripto para 2009 yılında Bitcoin olarak ortaya çıkmış ve sonrasında onlarca altcoin de onu takip etmiştir.  Günümüzde birçok kripto para birimi dünyanın çeşitli borsalarında işlem görmektedir ve şu anda kripto para birimleri toplam pazar hacmi 170 Milyar Dolar civarındadır.

Kripto para birimleri itibari para birimlerinde olduğu gibi bankacılık sistemlerinin aksine merkezi olmayan yapıdadırlar. Merkezi olmayan bu yapının kontrolü Blok-Zincir dediğimiz işlem veri tabanlarında gerçekleştirilir. Başlı başına bir konu olan Blok-Zincir alt yapısı sadece para birimleri için değil birçok başka alanda da kullanılmaya müsait bir yapıdır ve tamamen anonimdir.

 

Yararlandığım Kaynaklar:

  • Sermaye Piyasası Araştırma Kurulu- Araştırma Dairesi, Kripto-Para Bitcoin, Dr. Abdurrahman ÇARKACIOĞLU, 2016.
  • www.i-china.org/news.asp?type=1&id=1195
  • www.ancientgoldcoins.com/ancient-coin-blog/ancient-byzantine-coins/ancient-coins-byzantine-empire
1

2 thoughts on “Geçmişten Günümüze Paranın Serüveni

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir